: موزه مردان نمكي

جدول تعطيلي موزه ها و بخشنامه شرايط بازديد از اماكن تاريخي

درباره عمارت ذوالفقاري:
عمارت ذوالفقاری در یکی از محلات قدیمی شهر زنجان موسوم به محله" دالان آلتی"در ضلع شمالی سبزه میدان و مسجد جامع قرار دارد. این بنا ساختمان مسکونی و اداری حکمران زنجان بوده و از مجموعه بناهای اندرونی و بیرونی و بخشهای مختلفی تشکیل یافته بود. که در حال حاضر از این مجموعه در حال حاضر فقط عمارت بیرونی باقی مانده که به نام" عمارت محمود خان ذوالفقاری" معروف است. بنا به روایاتی این خانه توسط سردار اسعدالدوله (پدر محمود خان) در اواخر حکومت قاجار بنا گردیده و پس از وی محمود خان در آن اقامت داشته است. در گذشته این بخش از شهر زنجان محله ی اعیان نشین بوده و مجموعه بناهایی در سبک و الگویی همسان همچون خانه وزیری، خانه خدیوی، عمارت دارایی و... در این محل ساخته شده بود.
این بنای ارزشمند با سبکی متاثر از الگوهای معماری غربی و با حفظ سنتهای معماری ایران قدیم به مساحت 1176 متر مربع، در دو طبقه ساخته شده و در گذشته شامل حصار، سر در ورودی، حیاط و بخش مسکونی و اداری بوده است. طبقه همکف بخش اداری و دفتری عمارت محسوب می شد و طبقه اول به بخش مسکونی اختصاص داشته است. مصالح بکار رفته در بنا خشت، آجر و سنگ و پوشش سقف خانه از نوع شیروانی است. این نوع پوشش در دوران پهلوی در خانه های زنجان بسیار رایج بوده و پوشش سقف عمارت ذوالفقاری یکی از اولین نمونه های پوشش شیروانی در زنجان است. در بخش مرکزی سقف، نورگیر زیبایی تحت عنوان کلاه فرنگی تعبیه شده است. تزئینات بنا بسیار متنوع و چشمگیر بوده و شامل تزئینات فلزی، سنگی، آجری، گچی، چوبی و کاشی است. درپائین دیوار های طبقه همکف کاشیکاری برجسته با رنگهای قهوه ای، زرد و قرمز اجرا گردیده و تزئینات سنگی و گچی را بیشتر در ستونهای ورودی همکف و ایوانهای ستوندار طبقه اول می توان مشاهده کرد. سر ستونهای گچی ایوانهای طبقه اول از زیباترین تزئینات گچی باقی مانده است. سقف بیشتر اتاقها آراسته به لمبه کاری چوبی و نقش های متنوع است. اما بیشترین تزئین در نمای جنوبی بنا دیده می شود. نمای جنوبی به صورت یکپارچه با انواع آجرچینی و با طرحهای مختلف تزئین شده است.
بعد از انقلاب اسلامی، عمارت ذوالفقاری مدتها در اختیار یکی از نهاد های انقلابی بود و تا ثبت این بنا در فهرست آثار ملی کشور به دلیل متروک ماندن و عدم مراقبتهای لازم آسیب فراوانی دید. در جریان توسعه و تعریض خیابان طالقانی دیوار و سردر ورودی بنا بطور کامل تخریب گردید. در سالهای اخیر نیز با اجرای طرحهای عمران شهری، آسیب زیادی به بنا وارد آمده است. از جمله با احداث خیابان زینبیه و عبور آن از داخل حیاط عمارت، قسمتی از عرصه ی بنا از بین رفت و بخش عمده دیگر به پارگ تبدیل شد.
در سال 1379 میراث فرهنگی استان زنجان تصمیم به حفاظت و مرمت عمارت ذوالفقاری گرفت و در این راستا بنای مذکور در چندین مرحله مرمت و باز سازی گردید. با انتقال مجموعه آثار بدست آمده از معدن نمک چهر آباد در سال 1386، موزه موقت مومیایی ها در این مکان بوجود آمد و در سال 1388 اولین موزه باستان شناسی استان زنجان در عمارت ذوالفقاری افتتاح گردید.
این بنا در تاریخ 25/12/75 به شماره 1852 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

خاندان ذوالفقاری:
خاندان ذوالفقاري از خانواده های قدیمی و سر شناس زنجان هستند كه در گذشته از قدرت و نفوذ زيادي برخوردار بودند.
این خاندان، نوادگان ذوالفقارخان افشار خمسه ای (متوفی به سال 1195 هـ . ق) از طایفه ترک افشار هستند. ذوالفقارخان در دوران حکومت کریم خاند زند، به دلیل رشادت و لیاقتش به حکومت زنجان رسید و اداره امور حکومت منطقه خمسه (استان زنجان) را در دست گرفت. پس از مدتی به دلایلی روابطش با کریم خان زند تیره شد و در درگیری نظامی از سرداران کریم خان شکست خورد. اما مجدداً از سوی خان زند به حکومت خمسه منصوب شد. پس از مرگ کریم خان، با قدرتی که به دست آورد به تصرف مناطق همجوار زنجان همچون قزوین و گیلان پرداخت. اما این بار در جنگ با بازماندگان کریم خان مغلوب و پس از مدتی کشته شد. بعد از ذوالفقارخان فرزندان و نوادگانش در طول دوران قاجار و پهلوی حکومت زنجان را در اختیار داشتند. از معروف ترین افراد این خاندان؛ ذوالفقارخان دوم فرزند حسینقلی خان است که در جنگ هرات فتوحاتی به دست آورد و مورد تقدیر ناصرالدین شاه قرار گرفت. وی لقب اسعدالدوله یافت و به حکومت زنجان رسید. پل سردار بر روی زنجانرود به دستور وی بنا گردید. همچنین در زمان حکمرانی او مسجد خانم (واقع در بخش شمال غرب سبزه میدان) توسط خواهرش جمیله خانم احداث شد.
حکومت زنجان پس از ذوالفقارخان اسعدوالدوله به فرزندش حسینقلی خان که همچون پدر، لقب اسعد الدوله داشت، سپرده شد. اسعدالدوله از مالکان بزرگ زنجان بود و املاک وسیعی به وی به ارث رسیده بود. با قدرت رسیدن حکومت پهلوی، خاندان ذوالفقاری اقتدار خود را تا حدودی از دست دادند و حکمرانی فئودالی آنها به ضعف گرائید.
اسعدالدوله در سال 1326 درگذشت و از میان فرزندانش محمود خان، حاکم زنجان شد. محمود خان که دانش آموخته اقتصاد از کشور فرانسه بود، در دوران حکومت پهلوی حاکم و ایل سالار زنجان، نماینده مجلس و از با نفوذترین افراد خاندان ذوالفقاری بود. وی به واسطه مقاومت و نبرد در برابر قوای دمکرات آذربایجان بین سالهای 1324 و 1326 از شهرت زیائی برخوردار است.
حزب دمکرات آذربایجان در سال 1325 به رهبری پیشه وری، به مدت کوتاهی زنجان را تصرف نمود. محمودخان ذوالفقاری با افراد خود بلافاصله به مقابله با دمکراتها پرداخت و در درگیریهایی که در اطراف زنجان بین نیرو های آنها در گرفت، حزب دمکرات شکست خورد و عقب نشینی نمود. همین مسئله موجب شد تا دربار و برخی از مردم، وی را زنجانی وطن پرست و سرداری ملی بدانند. در حالی که نزدیکی محمود خان با دربار و برخی سیاستمداران حکومت پهلوی موجب انتقاد و نارضایتی عده دیگری از مردم گردید.
خاندان ذوالفقاری که بیش از 200 سال به عنوان زمینداران و مالکان بزرگ زنجان بودند، پس از اصلاحات ارضی بخشی از ثروت و قدرت خود را از دست دادند. اما همچنان نفوذ اعتبار خود را به عنوان رجال سیاسی کشور تا پیروزی انقلاب اسلامی حفظ نمودند.

قسمتهاي مختلف موزه:

طبقه همكف:

- محل فروش بليط
- محل فروش محصولات فرهنگي
- نگهباني و يگان حفاظت ميراث فرهنگي

- سالن نمايش اشياي پيش از تاريخي شامل:
ابزارهاي سنگي دوره هاي مختلف پيش از تاريخ
ظروف سفالي دوران پيش از تاريخ
اشيا و ابزارهاي كوچك همچون مهر، اثر مهر، ابزارهاي فلزي و ....
- گالري و نمايشگاه موقت آثار هنري ( در دست اجرا )

طبقه اول:
- سالن نمايش اشياي دوران تاريخي و اسلامي شامل:
- ظروف سفالي از عصر آهن تا دوران متاخر اسلامي
- اشياي فلزي شامل پيكركها، ادوات جنگي، ادوات تزئيني و...
- ظروف و اشياي شيشه اي از دوران تاريخي و اسلامي
- سكه ها از دوره اي مختلف تاريخي و اسلامي

- سالن نمايش مجموعه مكشوفه از معدن نمك شامل:
- موميايي هاي طبيعي شماره 2 و 4 و 5
- قطعات پارچه هاي ساده و منقوش دوران هخامنشي و ساساني
- ابزار هاي معدن كاوي شامل كلنگ، تيشه و چكش
- اشياي كوچك شامل دسته چاقو، آتشزنه، مهره هاي شيشه اي، شانه چوبي، شاخ حيوانات و پي سوز هاي سفالي

- مديريت و بخش اداري

توضيحاتي در خصوص مردان نمكي

معدن نمك چهرآباد جايگاه مردان نمكي:

معدن نمك چهر آباد با ارتفاع 1350 متر از سطح دريا در 75 كيلومتري غرب شهر زنجان و يك كيلومتري جنوب روستاي حمزه لو قرار دارد . از نظر جغرافيايي اين ناحيه در حوضه آبريز رودخانه قزل اوزن قرار دارد و از تپه ماهور ها و ارتفاعاتي تشكيل شده كه به صورت يك رشته متصل به هم در جهت شمال غرب به جنوب شرق كشيده شده اند . كوه معدن از سمت شرق وغرب به رودخانه هاي فصلي مهر آباد و چهر آباد محدود است . از جنوب نهر كوچك آجي چاي آنرااحاطه مي كند و از شمال نيز به محل التقاي رودهاي مهر آباد و چهر آباد ، در نزديكي روستاي حمزه لو مشرف است . آب و هواي منطقه نيمه كوهستاني با تابستان هاي گرم و زمستان هاي سرد است .
كوه معدن حدود يك كيلومتر مربع وسعت دارد . از اين محدوده فقط بخشهايي از غرب و جنوب غرب معدن قابل بهره برداري است . آن بخش از معدن كه به رودخانه هاي چهر آباد و نهر آجي چاي مشرفاست . داراي رگه هاي بسيار غني نمك است كه استخراج سنتي نمك در گذ شته و بهره برداري فعلي آن نيز امروزه به همين بخش محدود است .
تا سال 1372 بهره برداري نمك در معدن چهر آباد به صورت سنتي و با استفاده از ابزار هاي دستي انجام مي شد . در سال 72 شركت زنجان نصر برنده مزايده بهره برداي از معدن نمك گرديد و از اين تاريخ به بعد بهره برداري از معدن با استفاده از ماشين آلات مكانيكي آغاز شد . در اولين سال بهره برداري در زمستان 1372 معدن كاران به هنگام باطله برداري و استخراج نمك با بولدوزر نيم تنه انساني را كه ريش و موي بلند داشت يافتند اين نيم تنه به دليل سالم باقي ماندن در محيط نمكي به مرد نمكي معروف شد و پس از پايان مطالعات به موزه ملي منتقل شد و تا به امروز در آنجا نگهداري مي شود .
پس از آگاهي از خبر كشف ، پژوهش هاي باستان شناختي نجات بخشي در زمستان همان سال ابتدا به سرپرستي هوشنگ ثبوتي و سپس علي اصغر مير فتاح انجام شد . در نتيجه كاوش شماري اشياي جالب و متنوع از معدن بدست آمد .مهمترين يافته سال 1372 ،كشف پاي چپ مرد نمكي 1 بود كه در داخل چكمه هاي بلند قرار داشت . جنس چكمه از چرم و بلندي آن 48 سانتي متر بود .
با پايان گرفتن كاوش جسد و اشياي مكشوفه براي مطالعات و بررسي هاي بيشتر به آزمايشگاه تحقيقاتي پژوهشكده مرمت منتقل گرديد و تحقيقات و مطالعات آزمايشگاهي در زمينه هايي از جمله آزمايش سال يابي بررسي هاي استخوان شناسي با كمك تصوير برداري سي تي اسكن ، تعيين گروه خوني ، آزمايش dna و... انجام شد .
نتيجه سال يابي كربن 14 بر روي نمونه اي استخواني و پارچه اي قدمت مرد نمكي شماره 1 را 1700 سال قبل يعني اوايل دوره سا ساني تعيين نموده همچنين بررسي هاي بيشتر نشان داد كه نيم تنه مكشوفه مربوط به مرد ميان سالي بوده كه قبل از مرگ ضربه شديدي بر سر و صورت او خورده است .

كشفيات جديد سال 1383 :
با وجود كشف استثنائي مرد نمكي 1 در سال 1372 متاسفانه تلاش چنداني براي تعطيل نمودن استخراج مكانيكي و لغو بهره برداري از معدن صورت نكرفت . در پائيز 1383 معدن كاران در حين كار با بولدوزر مجددا با بقاياي اسكلت انساني مواجه شدند كه به دليل كار با بولدوزر تا حد زيادي متلاشي شده بود . با جستجوي معدن كاران در ميان خاكهاي آشفت علاوه بر جمع آوري قسمتهايي از بقاياي انساني تكه تكه شده ، شماري اشيا بدست آمد كه توسط بهره بردار به اداره ميراث فرهنگي و گردشگري استان منتقل شد .
بررسي هاي اوليه بر روي بقاياي انساني ، كه پس از انتقال به ميراث فرهنگي ، مرد نمكي 2 نام گذاري شد نشان داد كه اين بقايا متعلق به مردي ميانسال با ميلنگين قد حدود 180 سانتي متر بوده كه در جريان ريزش ديواره ها و سقف تونل كشته شده است . از جمله اشيايي كه همراه اين مرد نمكي يافت شد مي توان به تكه سبد و ميخهاي چوبي ، طنابهاي گياهي ، منسوجات و ... اشاره كرد .
كشف اتفاقي مرد نمكي 2 و مجموعه اي از اشيا موجب از سر گيري پژوهش هاي باستان شناختي در معدن نمك چهر آباد بعد از گذشت 11 سال گرديد بنا براين كاوش در معدن با وجود شرايط آب و هوايي نا مناسب و دشوار در دي ماه 1383 به منظور نجات بخشي آثار و بقاياي باقي مانده آغاز شد .
فصل اول كاوش با اهداف مورد نظر در دي و بهمن 1383 به انجام رسيد . با وجود نتايج بسيار درخشان فصل نخست ، به دليل وجود پرسش ها و ابهاماتي كه در زمينه هاي مختلف وجود داشت تصميم به ادامه كاوش در فصل آينده گرفتيم . در نتيجه كاوش فصل دوم به سر پرستي نگارنده در پائيز 1384 آغاز شد .
اهداف كاوش درفصل دوم روشن ساختن 4 موضوع اصلي در معدن چهر آباد بود .
1- روش هاي در استخراج سنتي نمك
2- كاركرد محوطه
3- ادوار بهره برداري
4- ارتباط معدن نمك چهر آباد محوطه هاي تاريخي پيرامون خود
يافته ها
در نتيجه كاوش دو فصل مقاديرزيادي اشياي جالب توجه از معدن چهر آباد بدست آمد كه بسياري از آنها اشياي تهيه شده از مواد آلي است . معدن چهر آباد به دليل داشتن محيط نمكي تنها محوطه باستاني در ايران است كه مواد آلي موجود را به خوبي در خود حفظ كرده و سالم نگه داشته است .
مواد آلي به دليل خاصيت فنا پذيري زود هنگام در محوطه هاي باستاني به ندرت يافت مي شود . يا در صورت كشف در شرايط بسيار نا مطلوبي بدست مي آيند . اما در معدن چهر آباد به دليل وجود مقادير فراوان نمك كه باعث محدود شدن فعاليت ميكرو ارگانيسم ها مي شود ، بسياري از اشيا از جمله اشياي تهيه شده از مواد آلي بسيار سالم و در شرايط مطلوبي مي باشند .
يافته هاي معدن را مي توان در گروه هاي زير تقسيم بندي نمود .

1- يافته هاي گياهي
أ‌- چوب
ب‌- هسته ميوه هاي گياهي
ت‌- طناب هاي گياهي
ث‌- دسته چاقو
ج‌- سوزن چوبي
ح‌- جارو
خ‌- شانه
د‌- آتش زنه
2- بقاياي جانوري
أ‌- استخوان
ب‌- پر پرندگان
ت‌- فضولات حيواني
ث‌- بقاياي خشك شده جانوري
3- بقاياي انساني
4- منسوجات ساده و منقوش
5- پوست و چرم
6- نخها و ريسمانها
7- ابزارهاي استخراج نمك شامل چكش ، تيشه ، كلنگ

مرد نمكي شماره 3 :
مرد نمكي 3 همچون مرد نمكي 2 به صورت اتفاقي و طي كار باطله برداري بولدوزر توسط معدن كاران در سال 1383 كشف شد به دليل سقوط يك صخره بسيار بزرگ نمك بر روي مرد نمكي 3 و همچنين كشفآن توسط بوادوزر ، اين جسد نيز به صورت متلاشي شده ، و تكه تكه بدست آمد .
آنچه كه مرد نمكي 3 ناميديم در واقع بقاياي استخوان ، لباس ، و قسمتهايي از بافت نرم فردي بود كه همچون معدنچيان ديگر بر اثر ريزش تونل و سقوط يك سنگ چند تني روي او كشته شده بود .
مرد نمكي شماره 4
مرد نمكي 4 سالم ترين و كاملترين جسد نمكي بدست آمده از معدن چهر آباد است . عليرغم آسيب ديدگي به هنگام مرگ تقريبا بيشتر قسمتهاي بدن سالم باقي مانده است كه شامل مجموعه اي از استخوان ها و بافت نرم وي است كه بر اثر از دست دادن آب بدن كاملا خشك شده است . به هنگام كشف جسد در وضعيت دمر قرار داشت . به شكلي كه به صورت و قسمت جلوي بدن روي خاك قرار گرفته بود . دستها از ناحيه آرنج خم شده دست چپ روي زمين و دست راست در حالت تقريبا مشت شده بود . پاي راست به صورت نيمه باز و پاي ديگر جمع شده در زير شكم قرار داشت . با وجود شكستگي جمجمه در چند قسمت دليل مرگ براساس تحقيقات دكتر شكوهي با عكسبرداري سي تي اسكن فشار بر قفسه سينه و پارگي قلب در نتيجه ريزش تونلها و فرود آمدن خاك و آوار روي وي بوده است .
براساس تحقيقات انجام گرفته مشخص شد اين موميايي طبيعي ، پسر جواني بوده كه به هنگام مرگ حدود 16 سال داشته است . قد اين موميايي 170 تا 175 سانتي متر است . بر گوشهايش حلقه فلزي ديده مي شود . موهاي سر وي كوتاه و به رنگ خرمايي است . به همراه اين جوان موميايي شده اشياي جالب توجهي نيز كشف گرديد . يكي از اين اشيا چاقوي فلزي با دسته استخواني است كه در غلافي چرمي به كمربند پارچه اي او بسته شده است ازاشياي ديگر مي توان به دو كوزه كوچك سفالي سالم اشاره كرد . همچنين ظنابهاي گياهي يك مهره كوچك با لعاب ابي يك پي سوز سالم دود زده ، 11 تكه سفال و ... نيز همراه اين جسد يافت شده است .
از ويژگيهاي بسيار مهم اين موميايي طبيعي ، لباس كامل است كه برتن او ديده مي شود . اين لباس از بالا پوشي بلند ، يك شلوار و كفش چرمي تشكيل شده است .
مرد نمكي شماره 5 :
اين موميايي طبيعي نيز در كاوش فصل دوم در حالي يافت شد كه به جز سد بقيه قسمتهاي بدن زير صخره و سنگ هاي آواري بزرگ قرار گرفته بود . شكل جسد نشان مي داد كه اين شخص نيز همچون نمونه هاي قبلي بر اثر حادثه اي كه منجر به تخريب و ريزش تونل گرديده ، كشته و مدفون شده است بز خلاف موميايي نمكي شماره 4 بيشتر بافت بدن مرد نمكي 5 پوسيده شده و از بين رفته بود بافت نرم فقط در قسمت هايي كوچك از دو دست ، پاها بخش هايي از صورت ، سينه و لگن باقي مانده بود . موي سر جسد به شرايط محيطي كه مرد نمكي در آن قرار گرفته بر مي گردد . كم بودن ميزان نمك در اين محيط نفوذ آب از بالاي كوه به اين بخش از معدن از دلايل اصلي پوسيده شدن زياد مرد نمكي 5 است .

نتايج :
پيش از كاوش هاي دو فصل 83 و 84 در معدن نمك چهر آباد براساس يافته هاي 12 سال پيش تصور بر اين بود كه معدن ، محل كشته شدن شاهزاده ساساني و يا نماينده هيئت حاكمه اقوام سكايي در سده 8 پيش از ميلاد بوده است . اما با كاوش هاي دو فصل اخير مشخص گرديد كه همه موميايي هاي مكشوفه از معدن كارگران و معدن كاراني بودند كه در نتيجه ريزش معدن و فرو ريختن ديواره ها و سقف و تونلها كشته و مدفون شده اند . طبق كاوش هاي انجام يافته همچنين مشخص شد كه معدن از حدود اواخر عصر آهن شناسايي شده است . براساس آزمايشات ساليابي كربن 14 مشخص شد كه مرد نمكي 3 ، 4 ، 5 ، مربوط به دوره هخامنشي با قدمت حدود 2300 سال و مرد نمكي 1 ، 2 ، مربوط به دوره اشكاني و اوايل ساساني ، با قدمت حدود 1800 سال قبل است . بنابراين با توجه به شواهد و مدارك موجود ، ريزش تونل هاي معدن چهر آباد ، دست كم دوبار و با فاصله زماني حدود 500 سال رخ داده است . نخستين بار در حدود 2300 سال پيش و به هنگام فعاليت معدن كاران بخش بزرگي از تونل هاي معدن ريزش و در آن مردان نمكي 3 ، 4 ،5 كشته شده اند و سپس با گذشت حدود 600-500 سال دوباره حادثه اي ديگر معدن نمك رخ داده و در نتيجه آن مردان نمكي 1و2 نيز كشته و مدفون شده اند .